Günter Grass (1927-2015)

Afgelopen maandag overleed de Duitse schrijver Günter Grass.
Voor De Groene schreef ik een in memoriam.

Frank Schirrmacher 1959-2014

Vorige week overleed de Duitse publicist en journalist Frank Schirrmacher. Hij werd 54 jaar oud. Schirrmacher was uitgever van het feuilleton van de Frankfurter Allgemeine Zeitung en geldt als een van de belangrijkste Duitse intellectuelen. Hij speelde een grote rol in tal van debatten.

Zijn dood is in Duitsland groot nieuws - niet alleen omdat die veel te vroeg komt. Bondspresident Joachim Guack zei dat Duitsland zijn "stem van verstand" zal missen. De stem van Schirrmacher was in veel cultuurpolitieke debatten te horen, of het nu om de omgang met de DDR, het SS-lidmaatschap van Günter Grass of - recentelijk - digitalisering ging. Schirrmacher had een open blik: het ging hem om geistige Freiheit, om vrijheid van de geest.

"Van de literatuur", schrijft een van zijn collega's in de Frankfurter Allgemeine, "keerde hij zich op een zeker moment af, omdat hij leek te merken, dat het beslissende intussen ergens anders bedacht wordt - de laatste tijd in de debatten over informatietechnologie, die hij als geen ander vormgaf".
Dat geeft te denken.

Brieven aan de bondskanselier

Op een bijeenkomst met schrijvers vroeg Willy Brandt eens wie hem bij gelegenheid met toespraken kon helpen. 'Ik, de schrik van veel burgers', zei Günter Grass later, 'was de enige die zijn vinger opstak'. Het was een begin van een vriendschap tussen twee Nobelprijswinnaars, verbonden door hun inzet voor een socialer en democratischer Duitsland.

Het zijn twee zwaargewichten. Günter Grass, de geëngageerde schrijver die in duizenden bladzijden – Die Blechtrommel, Katz und Maus, Ein weites Feld – een eigenzinnig beeld van de Bondsrepubliek schiep. En Willy Brandt, de bondskanselier die met één beeld – zijn Kniefall voor het monument van het joodse getto in Warschau – een ander Duitsand liet zien.

Hun briefwisseling - tegen de driehonderd briven van 1964 tot 1990, met een achtergrondessay, een register en talrijke afbeeldingen - geeft inzicht in het cultuurpolitieke debat in Duitsland in de jaren zestig en zeventig. Het gaat over West-Duitsland, de DDR, Amerika, Vietnam, Griekenland, studentenprotesten, het milieu, atoomenergie, Europa. Maar wat vooral indruk op me heeft gemaakt is de inzet van de twee mannen voor hun land, de inzet voor een beter, beschaafder en democratischer Duitsland.

Lees verder in De Groene Amsterdammer.

Brieven aan de bondskanselier

Vanavond ben ik begonnen in de briefwisseling tussen Willy Brandt en Günter Grass.
Günter Grass, de geëngageerde schrijver die in duizenden bladzijden - Die Blechtrommel, Katz und Maus, Ein weites Feld - een eigenzinnig beeld van de Bondsrepubliek schiep.
Willy Brandt, de bondskanselier die met één beeld - de Kniefall in Warschau - een ander Duitsland liet zien.
Mijn bespreking volgt binnenkort in de Groene Amsterdammer.

De stad in de Duitse literatuur

Over de stad in de Duitse literatuur is een nieuw boek verschenen, bij uitgeverij Königshausen & Neumann. In Städte und Orte kun je lezen over het Hamburg van Heine, het Praag van Kafka en het Danzig van Günter Grass. In het boek staat ook een artikel van mijn hand, over het Salzburg van de Oostenrijkse schrijver Thomas Bernhard.

De laatste inkt van Günter Grass

Deze maand ontstond ophef over het gedicht Was gesagt werden muss van Günter Grass. De 84-jarige schrijver stelt in dit gedicht dat Israel de wereldvrede bedreigt. In kritische, emotionele passages klaagt Grass Israel aan:

Warum sage ich erst jetzt,
gealtert und mit letzter Tinte:
Die Atommacht Israel gefährdet
den ohnehin brüchigen Weltfrienden

In meer zakelijke passages schrijft Grass dat Israel en Iran zich moeten houden aan internationale verdragen, en de controle daarop:

(…) unbehinderte und permanente Kontrolle
des israelischen atomaren Potentials
und der iranischen Atomanlagen
durch eine internationale Instanz.

Op het gedicht valt van alles aan te merken. En dat deden critici dan ook. De reacties waren zo fel, omdat Grass - juist om zijn critici voor te zijn - schrijft over de Duitse misdaden – Verbrechen - in de Tweede Wereldoorlog. En dat woord gebruikt Grass opnieuw, als het gaat om wat Israel van plan zou zijn: Verbrechen. Grass komt niet los van de Tweede Wereldoorlog, en juist dat maakt zijn gedicht zo omstreden. Het is vergelijkbaar met de redenering van Joschka Fischer in de jaren negentig. Duitsland mocht niet zwijgend toezien bij de misdaden in Bosnië. Juist Duitsers niet, vanwege hun verleden. Een andere reden voor de commotie is dat Grass zelf, vanwege zijn lidmaatschap van de SS, niet onomstreden is.

De beschuldigingen aan het adres van Grass waren soms overdreven (“antisemiet”), vaak vergezocht (“het is een Europese traditie de Joden vlak voor Pesach aan te klagen”) en in het beste geval sarcastisch (“Grass behoort tot de Duitsers die het de Joden nooit zullen vergeven wat zij hun hebben aangedaan”). En Grass’ kwaliteit als schrijver is ongetwijfeld groter dan die als politiek commentator. Het gedicht markeert in elk geval een verandering: een Duitse dichter oordeelt over Israel. Dat zullen meer Duitsers gaan doen. En anders dan de 84-jarige Grass, die met zijn ‘letzter Tinte/ laatste inkt’ schrijft, zullen Duitse jongeren daarbij steeds minder aandacht laten uitgaan naar de Tweede Wereldoorlog, en steeds meer naar het heden.